Thời trang nhanh là mô hình kinh doanh ra mẫu mới liên tục, giá thấp, khuyến khích người mua thay đồ thường xuyên theo xu hướng. Cái giá ẩn của nó nằm ở những món chỉ mặc được vài lần, lượng quần áo khổng lồ bị bỏ đi, nước và hoá chất trong khâu nhuộm, và áp lực về tốc độ lên người lao động may mặc.
Chào bạn, đây là Nhà Tạo Mẫu. Mình không định làm bạn thấy tội lỗi vì chiếc áo giá rẻ đang mặc. Tập này chỉ muốn kể cơ chế đằng sau, để bạn tự chọn cách mua phù hợp với mình.
Thời trang nhanh vận hành thế nào?
Trước đây, ngành thời trang thường xoay theo vài mùa mỗi năm. Mô hình thời trang nhanh rút ngắn chu kỳ đó rất nhiều: mẫu mới xuất hiện liên tục, có nơi gần như hằng tuần, bắt chước nhanh những xu hướng vừa nổi trên sàn diễn hay mạng xã hội.
Để làm được vậy với giá thấp, mọi khâu phải nhanh và rẻ: chọn vải giá thấp, cắt may tốc độ cao, sản xuất số lượng lớn, giảm tối đa công đoạn hoàn thiện. Món đồ được thiết kế để trông đẹp ở cửa hàng và trong ảnh, chứ không nhất thiết để bền qua nhiều lần giặt.
Mô hình này cũng dựa vào tâm lý người mua. Khi hàng mới liên tục, người ta cảm thấy đồ của mình nhanh lỗi thời, và giá thấp làm việc mua thêm có vẻ vô hại.
Bản thân giá rẻ không có tội. Điều đáng suy nghĩ là cái vòng mua nhiều, mặc ít, bỏ nhanh mà mô hình này tạo ra.
Cái giá ẩn thứ nhất: mặc ít lần
Vải mỏng, đường may thưa, cắt lệch canh, những điều mình đã nói ở tập nhận biết đồ may kỹ, xuất hiện nhiều ở đồ sản xuất quá nhanh. Kết quả là áo bai cổ, quần xoắn sườn, vải xù lông chỉ sau vài lần giặt.
Khi món đồ hỏng nhanh, bạn phải mua lại. Tính theo chi phí mỗi lần mặc, món rẻ chưa chắc đã rẻ.
Thêm nữa, kiểu dáng theo xu hướng ngắn hạn làm món đồ trông lỗi thời trước khi nó hỏng. Nhiều chiếc áo vẫn còn tốt nhưng bị bỏ đi vì chủ nhân thấy không còn hợp mốt.
Không phải mọi món giá thấp đều kém. Nhưng nếu bạn thấy tủ đồ cứ phải thay mới liên tục, chất lượng có lẽ là một phần lý do.
Cái giá ẩn thứ hai: môi trường và người làm ra món đồ
Quần áo bị bỏ đi phần lớn kết thúc ở bãi rác hoặc lò đốt. Nhiều loại vải tổng hợp phân huỷ rất chậm. Khả năng tái chế quần áo thành sợi mới hiện vẫn còn hạn chế, vì vải thường pha trộn nhiều loại sợi rất khó tách.
Khâu nhuộm và hoàn thiện vải dùng nhiều nước và hoá chất. Ở những nơi quản lý nước thải chưa tốt, nước thải có thể ảnh hưởng tới sông ngòi quanh nhà máy. Vải tổng hợp khi giặt còn rụng ra những sợi siêu nhỏ trôi theo nước thải.
Về con người, áp lực giá rẻ và tốc độ nhanh dồn xuống khâu sản xuất. Việt Nam là một trong những quốc gia may mặc lớn, nên câu chuyện này gần với chúng ta hơn ta nghĩ. Điều kiện làm việc khác nhau rất nhiều giữa các nơi, và người mua thường khó biết món đồ của mình được làm ra như thế nào.
Mình sẽ không nêu con số cụ thể ở đây, vì các ước tính khác nhau nhiều tuỳ nguồn. Điều chắc chắn là mua ít hơn và mặc lâu hơn làm giảm tất cả những tác động đó.
Mặc bền vững hơn mà không cực đoan
Bạn không cần tẩy chay hoàn toàn hay chỉ mua đồ đắt. Món bền vững nhất là món đã có trong tủ của bạn. Mặc nó thêm vài lần nữa đã là một bước.
Khi mua, áp dụng những điều Nhà Tạo Mẫu đã nói: mua từ danh sách thiếu, kiểm tra đường may, chọn kiểu ít phụ thuộc xu hướng, tính chi phí mỗi lần mặc. Dù mua ở đâu, những thói quen đó đều giúp món đồ được mặc nhiều hơn.
Ưu tiên chất liệu dễ chăm, bền, và học cách giặt bảo quản đúng. Tập kế tiếp sẽ nói kỹ chuyện này.
Mua đồ cũ, sửa đồ hỏng, phối lại đồ cũ, trao đổi với bạn bè cũng là những cách mặc bền vững mà còn vui và tiết kiệm.
Và nếu bạn đã mua một món thời trang nhanh, hãy mặc nó thật nhiều. Bỏ đi một món mới mặc vài lần mới là lãng phí thật.
Thời trang chậm: một cách nghĩ khác
Đối lập với thời trang nhanh, người ta hay nói tới thời trang chậm. Ý tưởng là mua ít, chọn kỹ, mặc lâu, sửa khi hỏng, quan tâm món đồ được làm ra thế nào.
Thời trang chậm không có nghĩa là lỗi thời hay đơn điệu. Nó chỉ có nghĩa là bạn chọn phong cách của mình thay vì để xu hướng chọn hộ.
Ở Việt Nam, nhiều thế hệ trước đã sống theo kiểu này mà không cần tên gọi: áo được may đo, mặc nhiều năm, vá khi rách, truyền cho em nhỏ. Có những điều đáng học lại từ ông bà mình.
Lần tới khi thấy một món đồ rẻ và đẹp, thử hỏi: mình sẽ mặc nó bao nhiêu lần. Nếu câu trả lời là nhiều, cứ mua. Nếu là vài lần, có lẽ nên để nó lại.
Câu hỏi thường gặp
Mua đồ ở các hãng thời trang nhanh có sai không?
Không có gì sai khi mua một món bạn cần và sẽ mặc nhiều. Vấn đề nằm ở thói quen mua nhiều, mặc ít, bỏ nhanh. Mua có chủ ý là đủ để giảm tác động.
Đồ đắt có phải lúc nào cũng bền vững hơn không?
Không nhất thiết. Giá cao có thể do thương hiệu và chi phí khác. Bền vững hơn là món được làm chắc, chất liệu bền, và quan trọng nhất là được mặc lâu.
Quần áo cũ bỏ đi rồi đi đâu?
Một phần được quyên góp, bán lại, tái sử dụng, một phần làm giẻ hoặc tái chế, phần lớn còn lại thường kết thúc ở bãi rác hoặc lò đốt. Mặc lâu hơn là cách hiệu quả nhất để giảm lượng bỏ đi.
Vải tái chế có giải quyết được vấn đề không?
Vải tái chế giúp giảm dùng nguyên liệu mới, là một bước tích cực. Tuy vậy nó không giải quyết được việc mua quá nhiều. Mua ít và mặc lâu vẫn là yếu tố lớn nhất.
Làm sao biết một món đồ được sản xuất có trách nhiệm?
Rất khó biết chắc từ phía người mua. Bạn có thể tìm thông tin minh bạch về nơi sản xuất, chứng nhận cụ thể có thể kiểm tra được, và cảnh giác với những lời quảng cáo chung chung.
